Kościół św. Mateusza

Kościół św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty oraz św. Wawrzyńca Męczennika w Pabianicach to jedna z tych świątyń, które nie tyle zwiedza się „przy okazji”, co stają się głównym punktem spaceru po mieście. Już z daleka przyciąga sylwetką górującą nad Starym Rynkiem, a im bliżej, tym mocniej widać, jak warstwy historii, stylów architektonicznych i lokalnych opowieści skleiły się tu w spójną, bardzo charakterystyczną całość. Wewnątrz panuje atmosfera starej, miejskiej fary – z wyraźnym oddechem renesansu, ale też z detalami, które przypominają o kolejnych wiekach troski, pożarach, przebudowach i fundacjach.

Historia świątyni

Korzenie parafii sięgają XIV wieku – erygowano ją w 1354 roku, co czyni ją jednym z najstarszych ośrodków kościelnych w regionie łódzkim. Pierwotnie stał tu skromny drewniany kościół, wspominany już przez Jana Długosza, lecz wraz z rozwojem Pabianic nie przystawał on do rosnącej roli miasta i znaczenia tutejszego „państwa pabiańskiego” należącego do kapituły krakowskiej.

W drugiej połowie XVI wieku zapadła decyzja o wzniesieniu murowanej, reprezentacyjnej świątyni – akt erekcyjny nowego kościoła datowany jest na 1583 rok. Budowę powierzono Ambrożemu Włochowi z Płocka, a finansowanie zapewniła kapituła krakowska, która widziała w Pabianicach ważne ogniwo swoich dóbr.

Prace zakończyły się w 1588 roku, a 15 listopada kościół został uroczyście konsekrowany przez biskupa Pawła Dębskiego, otrzymując wezwanie św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty oraz św. Wawrzyńca Męczennika. Przez kolejne dziesięciolecia trwało stopniowe wyposażanie wnętrza – fundowano ołtarze, szaty liturgiczne i sprzęty, które nadawały renesansowej bryle coraz bardziej reprezentacyjny charakter.

Świątynia nie uchroniła się przed dramatycznymi wydarzeniami – w 1823 roku pożar zniszczył dach oraz kopułę nad transeptem, a przy okazji przebudowy usunięto tzw. tęczę, przenosząc krucyfiks do przedsionka. W XIX wieku kościół poddawano kolejnym renowacjom, m.in. montując nowy zegar na wieży w 1861 roku oraz nakrywając ją gotyckim hełmem w kształcie piramidy kilka lat później.

Architektura z zewnątrz

Patrząc na kościół św. Mateusza ze Starego Rynku, w pierwszej kolejności zwraca uwagę jego wyrazista, mocno rozczłonkowana bryła, którą zalicza się do późnego renesansu z licznymi nawiązaniami do innych stylów. Murowana, ceglana konstrukcja została wzbogacona o kamienne detale, co w bezpośrednim kontakcie robi wrażenie surowej, ale bardzo dopracowanej kompozycji.

Kościół ma rzut krzyża łacińskiego – z wyodrębnionym prostokątnym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą oraz wyraźnymi ramionami transeptu. Właśnie te partie, zwieńczone dekoracyjnymi szczytami, są jednymi z najciekawszych elementów późnorenesansowego detalu, który łączy się tu z bardziej surowymi partiami murów.

Absyda otrzymała formę nawiązującą do architektury romańskiej – zwarta, półkolista, mocno osadzona, co daje wrażenie stabilności całej bryły. Gotyckiego charakteru dodają przypory oraz sama wieża, która po XIX‑wiecznej modernizacji zyskała wysmukły, piramidalny hełm, dobrze widoczny z różnych punktów centrum Pabianic.

Wzdłuż murów można dostrzec subtelne przejścia między kolejnymi fazami rozwoju świątyni – miejsca napraw po pożarze, przemurowania w partii dachu czy różnice w cegle odczytywalne jak zapis kolejnych epok. Portal wejściowy i okna, choć wielokrotnie odnawiane, wciąż pokazują renesansową logikę podziałów – prostotę przetykaną oszczędną dekoracją.

Wnętrze kościoła

Po przekroczeniu masywnego portalu od razu czuć, że wnętrze jest stosunkowo zwarte, ale wysokie, co potęguje wrażenie skupienia i pionowego dążenia ku górze. Całość przykrywa kolebkowe sklepienie, które oglądane z naw robi wrażenie miękkiej, ciągłej powierzchni prowadzącej wzrok w stronę ołtarza głównego.

Duże znaczenie dla odbioru wnętrza ma chór muzyczny wsparty na kolumnach – masywny, ale nieprzytłaczający, dobrze wpisujący się w rytm naw i wprowadzający element wertykalny nad strefą wejściową. W chwili, gdy w kościele grają organy, ten fragment przestrzeni staje się ważnym, niemal teatralnym akcentem całej kompozycji.

Światło wpadające przez okna jest filtrowane przez grubość murów i ograniczoną liczbę przeszkleń, co tworzy miękkie, rozproszone oświetlenie – bardziej sprzyjające kontemplacji niż spektakularnym efektom. Gra cieni na sklepieniu i ścianach zmienia się w ciągu dnia, a poszczególne detale ołtarzy czy rzeźb raz stają się bardziej wyraziste, raz cofają w półmrok.

Ołtarze i wyposażenie

Centralnym punktem wnętrza jest barokowy ołtarz główny z końca XVIII wieku, bogato rzeźbiony, z charakterystycznym, dynamicznym układem kolumn, wolut i figur. Po obu stronach kompozycji stoją rzeźby patronów – św. Mateusza i św. Wawrzyńca – które wzmacniają symboliczny ciężar całej nastawy.

Wzdłuż naw znajdują się boczne ołtarze z XVIII wieku – w lewym szczególnie wyróżnia się obraz Matki Boskiej Zwycięskiej, czczony jako ważny wizerunek maryjny w Pabianicach. W prawym ołtarzu można zobaczyć obraz Świętej Trójcy, kompozycyjnie i kolorystycznie wpisujący się w barokowy charakter wyposażenia.

W oczy rzucają się dwie rokokowe ławki z herbem Aaron – relikt czasów, gdy fundacje możnych i duchowieństwa odciskały swoje piętno w detalach wyposażenia. Te ławki, z finezyjną snycerką i herbem, są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza, przyciągając wzrok bardziej niż typowe szeregi ławek.

Dopełnieniem całości są liczne obrazy, krucyfiksy oraz stacje drogi krzyżowej, które wprowadzają w przestrzeń dodatkowe warstwy ikonografii. Łącznie tworzą one atmosferę starej, parafialnej fary, w której na równych prawach obecne są ślady renesansu, baroku i późniejszych ingerencji.

Znaczenie dla miasta

Kościół św. Mateusza to najstarsza świątynia Pabianic oraz jedna z najstarszych świątyń rzymskokatolickich w archidiecezji łódzkiej, co samo w sobie podnosi jego rangę w skali regionu. Wraz z pobliskim dawnym dworem kapituły krakowskiej tworzy kluczowy fragment historycznej tkanki miasta, przypominając o okresie, gdy Pabianice były ważnym ośrodkiem dóbr kapitulnych.

Świątynia pełni również funkcję miejskiego punktu orientacyjnego – wieża z hełmem i zegarem stanowi charakterystyczny akcent panoramy centrum. W życiu lokalnej społeczności kościół pozostaje główną parafią, miejscem nie tylko nabożeństw, ale także wydarzeń patriotycznych i miejskich uroczystości.

Jako zabytek wpisany do rejestru, jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego, często pojawiającym się w materiałach promocyjnych miasta oraz opracowaniach o historii Pabianic. Odwiedziny w tej świątyni naturalnie łączą się z poznawaniem układu dawnego Starego Rynku i okolicznych zabytków, co pozwala zobaczyć Pabianice w perspektywie znacznie szerszej niż tylko przemysłowo‑tekstylna.

Praktyczne informacje dla odwiedzających

Lokalizacja i dojazd

Kościół św. Mateusza położony jest przy Starym Rynku 22, w samym sercu historycznego centrum Pabianic. Taka lokalizacja sprawia, że do świątyni łatwo dotrzeć zarówno piechotą podczas spaceru po mieście, jak i komunikacją publiczną lub samochodem.

Z Łodzi do Pabianic kursuje komunikacja aglomeracyjna oraz pociągi, a z dworca czy przystanków autobusowych do Starego Rynku prowadzi krótki spacer ulicami śródmiejskimi. W okolicy rynku i sąsiednich ulic można znaleźć miejsca parkingowe, co ułatwia wizytę osobom przyjeżdżającym własnym samochodem.

Zwiedzanie kościoła odbywa się przede wszystkim w godzinach funkcjonowania parafii, czyli w ciągu dnia, między porannymi a popołudniowymi nabożeństwami; wstęp do świątyni jest bezpłatny, a wejście możliwe drzwiami od strony Starego Rynku.

Godziny nabożeństw a zwiedzanie

W niedziele i święta w kościele odprawianych jest kilka mszy świętych – m.in. rano, w godzinach około 6:30–8:00, a następnie przed południem i wieczorem, z wyodrębnioną mszą z udziałem dzieci. W dni powszednie msze odbywają się zwykle rano i popołudniu, co wyznacza naturalny rytm dnia w świątyni.

Najspokojniejszy czas na niespieszne obejrzenie wnętrza przypada zazwyczaj między porannymi a południowymi lub popołudniowymi nabożeństwami, kiedy kościół jest otwarty, ale nie ma większych zgromadzeń. Podczas mszy, nabożeństw i uroczystości kościelnych priorytetem pozostaje funkcja liturgiczna, dlatego wtedy wnętrze warto traktować przede wszystkim jako przestrzeń modlitwy.

Nie są pobierane opłaty za wejście do kościoła; ewentualne ofiary można składać dobrowolnie do skarbonek, wspierając w ten sposób utrzymanie zabytkowej świątyni i prowadzone prace konserwatorskie.

Dostępność i otoczenie

Otoczenie kościoła – Stary Rynek i pobliskie ulice – pozwala zobaczyć świątynię z różnych perspektyw, w tym z narożników placu, skąd najlepiej widać jej krzyżowy rzut i relację z miejską zabudową. W bezpośredniej okolicy znajdują się inne historyczne obiekty, co ułatwia zaplanowanie krótkiej trasy obejmującej kilka zabytków jednego popołudnia.

Dostępność dla osób o ograniczonej mobilności zależy od aktualnego stanu wejść i schodów – główne wejście prowadzi przez kilka stopni, ale przy odpowiedniej organizacji możliwe jest wsparcie przy wchodzeniu. Warto zwrócić uwagę na tablice informacyjne oraz ewentualne ogłoszenia przy wejściu, które mogą zawierać bieżące informacje o wydarzeniach, pracach remontowych czy zmianach w funkcjonowaniu świątyni.

Najlepiej planować wizytę w godzinach dziennych, kiedy kościół jest otwarty i gdy łatwiej o spokojne obejrzenie wnętrza; aktualne ogłoszenia parafialne, w tym informacje o wyjątkowych wydarzeniach czy zmianach godzin, publikowane są na stronie parafii i w mediach społecznościowych.

Dlaczego warto odwiedzić

Kościół św. Mateusza w Pabianicach jest przykładem świątyni, w której spotykają się różne style – od romańsko zarysowanej absydy, przez gotyckie przypory i wieżę, po późnorenesansowe szczyty i barokowe wyposażenie. Taka różnorodność sprawia, że spacer wokół bryły i chwila we wnętrzu dają szansę na uchwycenie kilku wieków rozwoju architektury sakralnej w jednym miejscu.

To także kościół głęboko wpisany w dzieje Pabianic – od czasów kapituły krakowskiej, przez pożary i odbudowy, aż po współczesność, w której pozostaje żywym centrum życia religijnego i ważnym punktem lokalnej tożsamości. Wrażenie robi nie tylko sam zabytek, ale też świadomość, że jest to jedna z najstarszych świątyń w całej archidiecezji łódzkiej, funkcjonująca nieprzerwanie od końca XVI wieku.

Wizyta w tym miejscu dobrze domyka spacer po Starym Rynku, pozwalając spojrzeć na Pabianice nie tylko jako na dawne miasto przemysłowe, ale jako ośrodek o znacznie głębszych, sięgających średniowiecza korzeniach. To świątynia, w której każdy detal – od rokokowych ławek z herbem Aaron, przez obrazy w bocznych ołtarzach, po kolebkowe sklepienie – układa się w spójny obraz długo formowanej przestrzeni sacrum.